Cykle płciowe (sexual cycles) zaczynają występować u dziewcząt w okresie pokwitania (puberty) w wieku od 11 do 14 lat. Przekwitanie (menopause) objawia się wydłużeniem się i zanikaniem cykli płciowych, co zachodzi u kobiet w wieku od 45 do 55 roku życia. Zasadniczym objawem wskazującym na występowanie cykli płciowych są krwawienia miesiączkowe. W czasie krwawienia dochodzi do utraty łącznie około 70 mL krwi. Dzień, w którym pojawia się krwawienie, rozpoczyna cykl miesiączkowy trwający przeciętnie 28 dni.
W cyklu płciowym żeńskim wyróżnia się:
• krwawienie miesiączkowe (menstruation), które trwa przeciętnie 4 dni;
• fazę folikularną (follicular phase), która trwa około 9 dni;
• owulację (ovulation), która trwa 1 dzień;
• fazę lutealną (luteal phase), która trwa 14 dni.
Poszczególne dni cyklu miesiączkowego charakteryzują się określoną czynnością wewnątrzwydzielniczą podwzgórza, przysadki i jajników oraz towarzyszącymi im zmianami morfologicznymi i czynnościowymi w obrębie jajników, macicy, pochwy i w sutkach.
Hormonalne sprzężenie zwrotne
Regularne występowanie cykli płciowych u dojrzałych płciowo kobiet zależy od fizjologicznego mechanizmu kontrolowanego przez żeński ośrodek rozrodczy w podwzgórzu. Ośrodek ten pozostaje pod wpływem różnorodnych oddziaływań. Przed osiągnięciem dojrzałości płciowej szyszynka i wydzielana przez nią melatonina hamują czynności ośrodka rozrodczego w podwzgórzu, opóźniają pokwitanie i wystąpienie pierwszych cykli miesiączkowych. Układ limbiczny, a zwłaszcza należącej do niego ciało migdałowate, działają przeciwnie przyspieszając pokwitanie.
Regularna owulacja i występowanie krwawienia miesiączkowego u dojrzałych płciowo kobiet zależy od kolejnego oddziaływania wielu hormonów na ośrodek rozrodczy w podwzgórzu. Ośrodek ten stanowi zasadnicze ogniwo w humoralnym sprzężeniu zwrotnym dla pętli zarówno zewnętrznego, jak i wewnętrznego sprzężenia zwrotnego.
Ogniwami pętli zewnętrznego sprzężenia zwrotnego (external feedback loop) są podwzgórze, płat gruczołowy przysadki i jajniki. W sprzężeniu tym hormony wytwarzane w jajniku oddziałują na podwgórze, hamując wydzielanie hormonu uwalniającego gonadotropiny z płata gruczołowego przysadki (GnRH). Prawidłowe, czyli pulsacyjne, wydzielanie GnRH przez podwzgórze do przysadkowych naczyń wrotnych w fazie folikularnej cyklu miesiączkowego powoduje również prawidłowe, czyli pulsacyjne.wydzielanie przez płat gruczołowy przysadki hormonów luteinizującego (LH) i folikulotropowego (FSH) oraz przez jajnik — estrogenów. W ostatnich dniach fazy folikularnej zawartość estrogenów we krwi zmniejsza się. Jest to prawdopodobnie spowodowane zwrotnym, hamującym działaniem estrogenów na komórki płata gruczołowego przysadki wytwarzające hormony gonadotropowe. Również zwrotnie hamuje wydzielanie FSH czynnik zwany inhibiną wytwarzany przez komórki warstwy ziarnistej pęcherzyka jajnikowego dojrzałego.
W wyniku zmniejszenia się zawartości estrogenów we krwi komórki podwzgórza przestają być zwrotnie hamowane przez estrogeny i zaczynają uwalniać od przysadkowych naczyń wrotnych większe ilości GnRH. W następstwie zwiększonego uwalniania przez podwzgórze tego neurohormonu przysadka wydziela do krwi w ciągu kilku godzin większą ilość hormonu luteinizującego (LH), co powoduje owulację.
Wydzielanie pulsacyjne GnRH przez podwzgórze i gonadotropin przez przedni płat przysadki występuje w odstępach 90—120 minut. Częstotliwość występowania i amplituda stężenia we krwi hormonów gonadotropowych są modulowane przez kilka czynników. Największa amplituda wydzielanych pulsacyjnie gonadotropin występuje we krwi w pierwszych dniach fazy folikularnej w porze dziennej.
Systematyczne wprowadzanie do organizmu egzogennych estrogenów w fazie folikularnej cyklu miesiączkowego hamuje czynność podwzgórza. Nie dochodzi do znacznego zwiększenia wydzielania LH i pęcherzyki jajnikowe dojrzałe nie pękają — nie ma więc owulacji.Wprowadzane egzogenne estrogeny hamują wydzielanie GnRH przez podwzgórze i powodują występowanie bezowulacyjnych cykli miesiączkowych (unovulatory menstrual cycles).
W pętli wewnętrznego sprzężenia zwrotnego (internal feedback loop uczestniczą: podwzgórze, podwzgórzowy hormon uwalniający gonadotropiny — GnRH, płat gruczołowy przysadki i wydzialane przez przysadkę gonadotropiny — FSH i LH. Znaczenie wewnętrznego sprzężenia zwrotnego w regulacji żeńskiego cyklu płciowego nie zostało dotychczas dostatecznie poznane.
Cykl jajnikowy i maciczny
W czasie krwawienia miesiączkowego dochodzi do złuszczania się warstw powierzchniowych błony śluzowej macicy i ich wydalania na zewnątrz wraz z krwią.
W fazie folikularnej zwanej również proliferacyjną, następuje odnowa błony śluzowej macicy. W końcu tej fazy, trwającej przeciętnie około 9 dni,błona śluzowa macicy osiąga taką grubość, jaką miała bezpośrednio przed złuszczaniem się. Odnowa dotyczy również gruczołów błony śluzowej macicy, które w fazie folikularnej mają przebieg prosty: od powierzchni błony aż do mięśnia macicznego. Na początku tej fazy kilka pęcherzyków jajnikowych pierwotnych (folliculi ovarici pńmarii) zaczyna w obu jajnikach przekształcać się w pęcherzyki jajnikowe wzrastające (folliculi ovarici crescendi). Następnie zazwyczaj jeden, a czasami dwa pęcherzyki dojrzewają, osiągając średnicę co najmniej 10 mm. Pęcherzyk jajnikowy dojrzały (folliculus ovaricus maturus) zajmuje całą szerokość kory jajnika i uwypukla się na jego powierzchni. Pozostałe pęcherzyki zmniejszają swoje rozmiary i uwsteczniają się. Proces ten nosi nazwę atrezji.
W cyklu 28-dniowym zazwyczaj czternastego dnia cyklu miesiączkowego następuje pękanie pęcherzyka jajnikowego dojrzałego pod wpływem hormonu luteinizującego (LH) i komórka jajowa, owocyt II rzędu, zostaje wydalona przez jajnik. W czasie jednego cyklu miesiączkowego stadium pęcherzyka jajnikowego dojrzałego osiąga w obu jajnikach jeden lub dwa pęcherzyki jajnikowe wzrastające. Tym samym z obu jajników zostaje wydalona jedna lub rzadziej dwie komórki jajowe. Po owulacji zmniejsza się w mięśniu macicy liczba receptorów błonowych wiążących oksytocynę i zmniejsza się jego wrażliwość na oksytocynę.
Komórka jajowa w postaci owocytu II rzędu trafia do bańki jajowodu. W jajowodzie nie zapłodniona komórka jajowa pozostaje około 4 dni, a następnie zostaje wydalona do jamy macicy, gdzie podlega cytolizie.
Po owulacji rozpoczyna się faza lutealna, zwana również fazą sekrecyjną. W końcu pierwszej połowy tej fazy błona śluzowa macicy osiąga swoją maksymalną grubość około 6 mm. W tej fazie gruczoły błony śluzowej macicy mają przebieg kręty i wydzielają duże ilości śluzu. Błona śluzowa macicy jest przygotowana do zagnieżdżenia zapłodnionej komórki jajowej. Jama pęcherzyka jajnikowego dojrzałego po wydaleniu komórki jajowej początkowo jest wypełniona krwią. Następnie zapełniają ją komórki luteinowe (luteocyti) i pęcherzyk zamienia się w ciałko żółte miesiączkowe (corpus luteum menstruationis), które wytwarza żeńskie hormony płciowe: estrogeny i progesteron oraz oksytocynę. W końcu fazy lutealnej, jeżeli nie nastąpiło zapłodnienie, ciałko żółte miesiączkowe przestaje wydzielać progesteron, natomiast w dalszym ciągu wydziela oksytocynę. Zwiększa się jednocześnie liczba receptorów wiążących oksytocynę i mięsień macicy staje się na nią bardziej wrażliwy. Pod jej wpływem tworzą się w macicy substancje luteolityczne, głównie prostaglandyny PGF2a i ciałko żółte miesiączkowe przekształca się w ciałko białawe miesiączkowe (corpus albicans menstruationis). Po upływie 14 dni od dnia owulacji pojawia się krwawienie miesiączkowe i rozpoczyna się nowy cykl płciowy.
Pod wpływem hormonów płciowych wydzielanych przez jajnik w różnych dniach cyklu miesiączkowego dochodzi do zmian w ilości i konsystencji śluzu wypełniającego szyjkę macicy. W fazie lutealnej powiększają się sutki, w końcu tej fazy zaś, przed wystąpieniem krwawienia miesiączkowego, następuje zatrzymanie wody w organizmie.
W czasie cyklu miesiączkowego stwierdza się zmiany temperatury ciała mierzonej w godzinach porannych. W fazie folikularnej temperatura ciała mierzona w godzinach porannych nie przekracza 37°C. W dniu owulacji temperatura ciała obniża się, a następnego dnia, już w fazie lutealnej, jest podwyższona i przekracza 37°C. Do końca fazy lutealnej temperatura w godzinach rannych jest stale podwyższona, a przed wystąpieniem miesiączki obniża się.